بررسي اثرهاي جانبي استفاده درازمدت از داروهاي افزاينده قواي ذهني

مترجم: عليرضا مجيدي

كمتر پزشكي است كه مراجعه كنندگاني از باشگاه هاي بدنسازي با تقاضاهاي عجيب و غريب نداشته باشد. در حالي كه دوپينگ ورزشي در جامعه چيز كاملاً شناخته شده يي است، ميزان آگاهي از دوپينگ هاي به اصطلاح ذهني بسيار كم است. به نظر مي رسد ميزان استفاده دانشجويان و شركت كنندگان آزمون هاي مختلف ورودي از داروها (كه به طور حتم و متاسفانه محدود به داروهاي بحث شده در مقاله زير نيستند) رو به گسترش است و در اين ميان هنوز يك كارشناسي اصولي براي فهم ابعاد اين استفاده و پيامدهاي پزشكي و اخلاقي آن انجام نشده است.
در حالي كه مقامات ليگ بيسبال امريكا، درگير پاك كردن ورزش بيسبال از داروهاي توان افزا هستند، افراد ديگر جامعه مشغول آزمودن داروهاي مختلف براي رسيدن به جايگاه هاي بهتر در زندگي مدرن هستند. با وجود آثار جانبي شناخته شده اين داروها، دانشگاهيان، موسيقيدانان كلاسيك، مديران شركت ها، دانش آموزان و حتي بازيكنان حرفه يي پوكر استفاده از داروهاي افزاينده قواي ذهني براي تمركز و كنترل احساساتشان را آغاز كرده اند.
«پل فيليپس» يك بازيكن حرفه يي پوكر از داروي «ادرال» كه در اختلال «كاهش توجه» استفاده مي شود و همچنين داروي ديگري به نام «پرووجيل» كه در خواب آلودگي مفرط كاربرد دارد، استفاده مي كند. او عقيده دارد كه اين داروها از او بازيكن بهتري ساخته است و به او كمك كرده كه 3/2 ميليون دلار به دست آورد.
«ريتالين» داروي ديگري است كه براي كودكان سنين مدرسه يي كه بيش فعال هستند و اختلال توجه دارند، استفاده مي شود و همچنين داروي «ايندرال» كه از دسته داروهاي مسدودكننده گيرنده بتا آدرنرژيك است، از جمله داروهايي هستند كه براي افزودن بر كارايي شناختي و ارتقاي وضعيت ذهني مورد استفاده قرار مي گيرد. برخي ها هم از داروي Aricept يا Donepezil كه در بيماري آلزايمر تجويز مي شود، استفاده مي كنند.
اثرات اين داروها به صورت گسترده در افراد سالم مورد بررسي قرار نگرفته، ولي اثرات فيزيولوژيك آنها شناخته شده است.
همه داروهايي كه به آنها اشاره شد، تنها اشكال ابتدايي داروهاي بسيار قوي تري هستند كه آزمايشگاه ها قصد روانه كردن شان را به بازار دارند.
برخلاف استروئيدهاي آنابوليك، هورمون رشد و داروهاي افزايش دهنده ظرفيت انتقال اكسيژن خون كه رقابت هاي ورزشي را آلوده اند، استفاده از داروهاي افزاينده قواي ذهني بازتاب و عكس العمل مشابهي در رسانه ها و جامعه نداشته است. افرادي هم كه از اين داروها استفاده مي كنند، معتقدند اين داروها به آنها توانايي هاي اضافي غيرمنصفانه يي در رقابت با ديگران نمي دهد و تنها سبب مي شود كه بتوانند از مهارت هايشان بهتر استفاده كنند. در حال حاضر قانوني براي ممنوعيت استعمال اين داروها در شرايطي كه به صورت قانوني نسخه شده باشند، وجود ندارد.
«چارلز يساليس» پژوهشگر مسائل دوپينگ و استاد بازنشسته دانشگاه ايالتي پنسيلوانيا مي گويد: «چرا همه فكر مي كنند دوپينگ محدود به ورزشكاران است؟ اگر داروهايي براي سرمايه گذاران بانك ها، روزنامه نگاران، معلمان و دانشمندان وجود داشته باشد كه به موفقيت بيشتر آنها كمك كند، آنها از اين داروها استفاده خواهند كرد.»
بعد از جنگ جهاني اول، جراحي پلاستيك براي كمك به سربازاني كه دچار بدشكلي صورت شده بودند، پيشرفت هاي بسيار زيادي كرد، اما به زودي از اين دانش براي زيباتر كردن افراد سالم و كم كردن چين و چروك هاي پوست استفاده شد. در حال حاضر افزايش استفاده از داروهاي افزاينده توان ذهني، دقيقاً چنين حالتي دارد.
در تحقيقي كه در سال 2005 انجام شد، معلوم شد كه 4 تا 7 درصد دانشجويان دوره كالج از داروهاي مورد استفاده در اختلال بيش فعالي- كاهش توجه ADHD دست كم يك بار، براي تمركز بيشتر هنگام امتحانات يا بيدار ماندن در شب امتحان استفاده كرده اند. در بعضي از كالج ها هم بيش از يك چهارم دانشجويان گفته بودند تجربه استفاده از اين داروها را دارند.
يك روانشناس دانشگاه كمبريج، شخصاً در اين مورد تجربه جالبي داشته است. دوست اين روانشناس كه به خاطر بيماري نورولوژيك داروي «پرووجيل» استفاده مي كرد، تعدادي از قرص هايش را به او داد و به او پيشنهاد كرد از اين دارو براي تمركز بيشتر استفاده كند. او اثرات قرص را مي دانست و وسوسه شد اين دارو را آزمايش كند. وسوسه بر او غلبه كرد و وي توانست ساعت ها پشت كامپيوترش با تمركز كار كند. البته او شك دارد كه چنين اثري واقعاً به خاطر دارو بود يا به اثر كاذب «دارونما» مربوط مي شود. اين روانشناس به تازگي يك نظرسنجي اينترنتي راه انداخته تا از دانشمندان شركت كننده در نظرسنجي بپرسد به چه ميزان تجربه استفاده از داروهاي افزاينده قواي ذهني را دارند.
«فيليپس» پنج سال پيش استفاده از داروي «ادرال» را به خاطر ابتلابه اختلال بيش فعالي- كاهش توجه ADHD شروع كرد. اين دارو با افزودن سطح دوپامين مغز، بر ميزان توجه مي افزايد. مدتي بعد، همين بازيكن استفاده از داروي «پرووجيل» را آغاز كرد: دارويي كه هنوز مكانيسم دقيق اثر آن شناخته نشده است، اما تصور مي رود افزودن بر كارايي دوپامين، قسمتي از مكانيسم احتمالي اثر آن باشد. او عقيده دارد اين دارو بر ميزان توجه و تمركزش افزوده و به او كمك كرده است در تورنمنت هاي بزرگ موفق تر باشد.
در دنياي موسيقي كلاسيك، استفاده از «ايندرال» ديگر چيز پيش پاافتاده يي شده است. اين دارو گيرنده هاي آدرنالين را در عروق قلب و همچنين مغز مسدود مي كند و با اين مكانيسم از پريشاني و اضطراب هنرمندان كم مي كند. به همين خاطر است كه «سارا توك» يك فلوتيست سمفوني سن ديه گو از اين دارو استفاده مي كند. خانم «توك» 41 ساله از 15 سال پيش، يعني همان زماني كه كار حرفه يي نوازندگي را شروع كرد، از «ايندرال» استفاده مي كند. «وقتي قلب تان به شدت مي زند، دست هايتان مي لرزد و به سختي نفس مي كشيد، اجراي برنامه كار دشواري است.»
يك دهه پيش، اين خانم در تحقيقي شركت كرد كه براساس نتايج آن معلوم شد يك چهارم فلوتيست ها، قبل از همه اجراها يا بعضي از اجراهايشان از داروي «ايندرال» استفاده مي كنند. البته او عقيده دارد ميزان استفاده از اين دارو در ميان موسيقيدان ها بسيار گسترده تر است و سه چهارم آنها دست كم به صورت گهگاهي از اين دارو استفاده مي كنند.
با مراجعه به پزشكان به آساني مي شود نسخه هاي حاوي داروي «ايندرال» تهيه كرد. خانم «توك» مي گويد بعضي از پزشكان به او گفته اند خودشان قبل از جلسات ارائه مقاله و سخنراني از اين دارو استفاده مي كنند.
برخي ها لقب «نورولوژي زيبايي» را بر وزن «جراحي زيبايي» بر چنين استفاده هايي از داروهاي اعصاب داده اند.
بايد توجه داشت كه استفاده از داروهاي افزاينده قواي ذهني بي خطر نيست. «ريتالين»، «ادرال» و ديگر داروهايي كه در ADHD استفاده مي شود، مي تواند موجب سردرد و بي خوابي و كاهش اشتها شود. درد شكمي و اسهال هم از عوارض جانبي شناخته شده «ريتالين» است. «پرووجيل» مي تواند استفاده كننده را عصبي و مضطرب كند و باعث سردرد شود. «ايندرال» مي تواند باعث خواب آلودگي، احساس خستگي و خس خس سينه شود.
نتايج يك تحقيق دانشگاه آكسفورد نشان داد داروي Aricept بر ميزان كارايي خلبان ها هنگام آموختن مهارت هاي تازه حين كار با شبيه ساز پرواز مي افزايد. اما در عين حال آثار جانبي دارو مانند سرگيجه و استفراغ چيزي نيست كه براي خلبان ها خواستني باشد.
تا به حال تحقيقاتي در مورد اثرات جانبي استفاده درازمدت از داروهاي افزاينده قواي ذهني انجام نشده است. به علاوه بايد متوجه واكنش ها و موضع گيري هاي كساني كه از اين داروها استفاده نمي كنند، در قبال افرادي كه با استفاده از اين داروها به موفقيت بيشتري دست پيدا مي كنند، بود.ما مجبور هستيم به زودي راهبردهاي شفافي درباره منصفانه بودن استفاده از اين داروها اتخاذ كنيم. استفاده از اين داروها بي شك نظرات متناقضي را موجب مي شود. در حالي كه ممنوعيت استفاده از اين داروها در آزمون هاي ورودي كالج ها و دانشگاه ها عقلاني است، ممكن است مشوق هايي براي استفاده از آنها در مورد كاركنان مشاغل حساسي همچون نظاميان و كنترل كننده هاي ترافيك هوايي و پروازهاي فرودگاه ها وجود داشته باشد.


منبع: روزنامه اعتماد شماره 1834 مورخه 11/9/87 صفحه 10